Chọi trâu Đồ Sơn: Di sản văn hóa thượng võ

07/02/2014 08:30:37

Đối với người Đồ Sơn, lễ hội chọi trâu đã ăn vào máu thịt và là niềm đam mê của nhiều thế hệ, góp phần lưu giữ, phát huy giá trị của một lễ hội độc đáo. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, chọi trâu Đồ Sơn đã được công nhận là “Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia”.

CôngThương - Thiêng liêng, đậm tính thượng võ.

Lễ hội chọi trâu có ý nghĩa rất quan trọng đối với người dân Đồ Sơn từ xưa đến nay. Không chỉ đơn thuần là “hai ông trâu chọi nhau”, lễ hội đã trở thành tục lệ, tín ngưỡng rất riêng biệt ở vùng đất duyên hải phía Bắc, gắn với tục thờ cúng thủy thần và tục hiến sinh, thể hiện tinh thần thượng võ của người dân miền biển. Người Đồ Sơn gắn lễ hội chọi trâu với việc thờ cúng Thành hoàng làng với ước muốn những chuyến đi biển thuận buồm, xuôi gió.

Chọi trâu không chỉ mang lại niềm vui cho mọi người, mà còn là một thú chơi lắm công phu, từ việc chọn trâu, mua trâu, nuôi trâu đến luyện trâu cũng là cả một sự kiên trì, kỳ công. Mua trâu chọi là cuộc săn lùng vất vả, gian truân. Trâu chọi phải có đủ 16 yếu tố về đầu, mặt, trán, tai, sừng, hàm, tóc, khoang cổ, ức, các khoáy, khung sườn, mình, chân, đuôi, bụng, bộ phận giao phối và những thói quen bộc lộ khí chất bên trong của trâu. Sau khi mua được trâu, quá trình tập luyện cũng rất công phu. Trâu phải tập chạy, lội bùn, leo núi, thích nghi với những biến đổi thời tiết, nâng cao sức chịu đựng, dẻo dai. Rồi tập cho trâu bạo dạn trước đông người và âm thanh huyên náo, màu sắc rực rỡ trong hội và đánh thức khả năng tự vệ và tiến công… Khi giao đấu, 2 trâu lao thẳng vào nhau và chiến đấu với nhiều tình huống, miếng đánh hấp dẫn: Hổ vồ, đánh dập, luồn sừng, bẻ, lật ngược đối thủ. Hiểm hóc là miếng quỳ, hai chân trước gập xuống, mài mặt sát đất, ghì sừng tống hầu và miếng chọc mắt. Sự dũng mãnh, ngoan cường của trâu chọi trở thành biểu tượng cho ý nguyện và khí phách của người Đồ Sơn.

Năm 2013, lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự vinh danh này góp phần khẳng định giá trị của lễ hội mang tầm quốc gia, góp phần quan trọng xây dựng, bảo tồn và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Khẳng định giá trị và nâng tầm di sản

Năm 2000, chọi trâu Đồ Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là 1 trong 15 lễ hội lớn của cả nước. Năm 2013, lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây vừa là vinh dự vừa là trách nhiệm, là cơ hội để Hải Phòng tiếp tục bảo tồn, phát huy và nâng cao giá trị văn hóa phi vật thể của lễ hội.

Nhớ lại những ngày đầu khôi phục lễ hội, ông Hoàng Đình Phúc - 1 trong 5 người được vinh danh Nghệ nhân dân gian chọi trâu - chia sẻ: “Những năm 1990, tôi với ông Lê Bá Căn và Đỗ Lộc đi đến từng nhà, gặp những người có tâm huyết, đóng góp trùng tu, tôn tạo các ngôi đình, đền gắn với lễ hội như: đền Nghè (Vạn Hương), đình Ngọc Xuyên, đình Vạn Sơn, đình Ngọc Hải. Vận động bà con góp công, sức, kinh nghiệm để nuôi và huấn luyện trâu chọi. Mới đầu, mỗi phường chỉ nuôi một vài trâu chọi, sau đó số lượng tăng lên theo từng năm. Những năm gần đây cứ sau Tết Nguyên đán là chúng tôi cử người đi khắp các địa phương có giống trâu tốt, nhiều khi vào tận Tây Nguyên, Tây Nam bộ, thậm chí sang Myanmar chọn trâu”.

Với trách nhiệm của người có uy tín, hiểu biết sâu về văn hóa lễ hội, ông Phúc và gia đình có 18 trâu tham gia lễ hội. Ông từng có 4 trâu vô địch, 3 trâu giải nhì và 4 trâu giải ba và nhiều giải phụ khác. Ông Phúc tâm sự, để có trâu đạt giải, phụ thuộc vào một số yếu tố như may mắn, tâm linh và sự hiểu biết. Kinh nghiệm của thế hệ xưa về chọn trâu chọi vẫn còn nguyên giá trị, đó là xoay quanh 3 tiêu chí: thể lực, ngà và can trường.

Còn với Nghệ nhân dân gian Lương Trác Giai, được biết đến là người nặng nghĩa, tâm huyết với lễ hội. Tham gia tuyên truyền, vận động nhân dân khôi phục lễ hội từ những ngày đầu, ông cùng các già làng ghi chép lại các tích xưa, hướng dẫn về tế, lễ thần linh. Hơn 20 năm gắn bó với lễ hội, miệt mài không ngừng nghỉ, có nhiều trâu tham gia nhưng không đoạt giải cao cũng không khiến ông nản lòng. Năm 2011, sự kiên trì được đền đáp, ông Giai trở thành chủ trâu vô địch (năm đó ông vừa tròn 80 tuổi). Ông tâm niệm, có trâu tham gia là diễm phúc và góp phần nhỏ bé của mình phục dựng lại lễ hội chọi trâu cho con cháu.

Rồi đây, sau thế hệ ông Phúc, ông Giai, những thế hệ thứ hai, thứ ba của người Đồ Sơn sẽ tiếp nối gìn giữ di sản của cha ông để lại. Ngọn lửa đam mê chọi trâu đang cháy trong mỗi người con Đồ Sơn sẽ góp phần hoàn thiện và nâng tầm di sản; hướng tới đưa lễ hội trở thành một sản phẩm du lịch đặc sắc, thu hút du khách trong và ngoài nước.

Phạm Tiệp


PHẢN HỒI